به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، نشست «کلام اجتماعی در منظومه فکری علامه طباطبایی(ره)» با حضور دکتر ابوذر رجبی عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی و حجت الاسلام رمضانی، دبیر علمی این نشست در سالن جلسات پژوهشکده کلام اسلامی امام صادق(ع) قم برگزار شد که مشروح نشست تقدیم حضورتان می گردد:
حجتالاسلام رمضانی، دبیر عملی نشست:
موضوع نشست ما «کلام اجتماعی در منظومه فکری علامه طباطبایی(ره)» است. پیش از ورود به بحث اصلی قصد دارم بهاختصار چند نکته را درباره اندیشه مرحوم علامه طباطبایی(ره) و ظرفیتهای فکری و آثار ایشان برای طرح مباحث کلام اجتماعی مطرح کنم:
نکته نخست این است که وقتی از کلام اجتماعی سخن میگوییم، همانطور که در نشستهای قبلی نیز بارها به دوستان یادآوری شده است، هنوز تعریف منسجم و مورد توافقی از کلام اجتماعی که مورد اجماع باشد، در اختیار نداریم. اندیشمندان و متکلمان معاصر، تعاریف مختلفی از این حوزه ارائه کردهاند.
اگر بخواهیم بهصورت اجمالی تعریفی از کلام اجتماعی ارائه دهیم؛ میتوان گفت در کلام اجتماعی تلاش میکنیم نسبت گزارههای اعتقادی را با زندگی اجتماعی انسانها، ساختارهای اجتماعی، روابط انسانی و مسائل مربوط به جامعه مورد بحث و بررسی قرار دهیم.
شاید بتوان این تعریف را بهنوعی جمعبندی تعاریف مختلفی دانست که در این زمینه مطرح شده است. از این منظر، مباحث اجتماعی در منظومه فکری متفکران اسلامی میتواند زمینهساز شکلگیری رویکردی نو و جدید در مباحث کلامی باشد؛ رویکردی که به بازخوانی و توسعه مباحث کلامی در قالب عنوان «کلام اجتماعی» میپردازد.
* جایگاه ممتاز علامه طباطبایی در مباحث اجتماعی
در این میان، از میان اندیشمندان مختلف، بهویژه متفکرانی که در عصر معاصر به موضوعات و مسائل اجتماعی پرداختهاند، جایگاه علامه طباطبایی(ره) جایگاهی بسیار ویژه و ممتاز است.
ایشان از جمله اندیشمندانی هستند که در منظومه علمی و فکری خود، از مباحث فلسفی و تفسیر قرآن کریم گرفته تا مباحث اعتقادی و تأملات اجتماعی، همه این حوزهها را در پیوندی عمیق با یکدیگر دنبال کردهاند.
یکی از ویژگیهای برجسته تفکر علامه طباطبایی، جامعنگری و برخورداری از یک نظام فکری منسجم است. ایشان در مواجهه با مسائل مختلف، به یک گزاره یا مسئله منفرد بسنده نمیکنند، بلکه مبانی و لوازم آن را در قالب یک منظومه هماهنگ مورد بررسی قرار میدهند.
همچنین پیوند عمیق ایشان با قرآن کریم و روش تفسیری قرآن به قرآن موجب شده است که در تفسیر شریف المیزان، علاوه بر تبیین معارف اعتقادی، به مباحث بنیادین مرتبط با انسان، جامعه، تاریخ، روابط اجتماعی و نظم زندگی جمعی نیز توجه ویژهای داشته باشند.
علاوه بر این، ایشان موضوعات و امتدادهای مختلفی را که در ادامه مسائل اعتقادی شیعه مطرح میشود، بر اساس آیات قرآن کریم تبیین کردهاند.
* نگاه ویژه علامه طباطبایی به انسان و جامعه
یکی از مبانی مهم این بحث، نگاه خاص مرحوم علامه طباطبایی(ره) به انسان و جامعه است. ایشان در آثار مختلف خود، انسان را موجودی اجتماعی میدانند که زندگیاش در بستر اجتماع شکل میگیرد و نیازهای متقابل انسانها زمینه شکلگیری زندگی جمعی را فراهم میکند.
درعینحال، علامه برای اجتماع هویتی فراتر از هویت افراد قائل هستند و از این منظر، جامعه را دارای آثار، اقتضائات و احکام خاص خود میدانند.
بر این اساس، ایشان همه پدیدههای اجتماعی را صرفاً با تحلیل رفتار فردی توضیح نمیدهند، بلکه برای اجتماع نیز نوعی هویت مستقل در نظر میگیرند.
دکتر ابوذر رجبی عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی:
* کلام اجتماعی؛ تعریف، رویکرد و جایگاه آن در مطالعات کلامی
همه ما بهگونهای و در حوزههای مختلف معارف اسلامی، بر سر خرمن علمی مرحوم علامه طباطبایی نشستهایم و از سفرهای که گسترده است، بهره میبریم. اساتید بزرگ ما و پیش از آنان بزرگانی همچون آیتالله سبحانی، آیتالله جوادی آملی، شهید مطهری و عمده متفکران برجسته عصر ما، بر سر سفره علمی مرحوم علامه نشستهاند.
موضوع اصلی بحث ما کلام اجتماعی است و مقدمه اصلی این بحث نیز به همین مسئله بازمیگردد. برای آنکه بتوانیم معنای موردنظر خود را بهدرستی دریافت کنیم و بحث را در ارتباط با مسئله امروزمان، یعنی کلام اجتماعی در منظومه فکری مرحوم علامه، دنبال کنیم، ابتدا باید مراد خود را از کلام اجتماعی مشخص کنیم.
با توجه به دیدگاه مرحوم علامه طباطبایی، ابتدا ویژگیهای فکری ایشان را بررسی میکنیم؛ ویژگیهایی که با توجه به آنها میتوان در عرصههای مختلف از مباحث و اندیشههای مرحوم علامه بهره برد؛ از جمله در موضوع کلام اجتماعی. سپس درباره مسئله اجتماعیات از منظر علامه در اسلام و جایگاه این بحث در عرصه دینشناسی، بهعنوان محور اصلی این نشست با موضوع کلام اجتماعی، مباحثی را دنبال خواهیم کرد.
بحث کلام اجتماعی، همانگونه که اشاره شد، موضوعی است که تقریباً یک دهه از ورود جدی محققان و پژوهشگران، بهویژه در حوزه علمیه قم، به آن میگذرد. در این زمینه، تعاریف متعددی ارائه شده و نوشتهها، نگاشتهها، مقالات و پایاننامههایی به رشته تحریر درآمده است.
کتابی با عنوان «کلام اجتماعی» به قلم سرکار خانم مرضیه عبدلی منتشر شده است. همچنین اخیراً برخی محققان، از جمله جناب استاد عربصالحی و جناب استاد جبرئیلی، به این مسئله ورود کردهاند. جناب حجتالاسلام محمدتقی سبحانی نیز در نوشتهای به تعریف کلام اجتماعی پرداختهاند. افزون بر این، برخی اساتید و محققان در نشستهای علمی، کرسیهای آزاداندیشی اعم از ترویجی و پژوهشی و سخنرانیهای خود، تعاریفی از کلام اجتماعی ارائه کردهاند.
در مجموع، شاید بتوان بر اساس دیدگاههای شکلگرفته، حدود هفت تا هشت تعریف را شناسایی کرد. البته این موضوع جای بحث دارد و به نشست مستقلی نیازمند است؛ زیرا هر پژوهشگر میتواند با زاویه دید خاص خود به تنقیح اصل بحث و ارائه تعریف موردنظر ورود پیدا کند.
بااینحال، پیشفرض ما در این بحث و مباحث دیگری که درباره کلام اجتماعی داشتهایم، از جمله بحثی که چندی پیش درباره وضعیت کلام اجتماعی در جهان عرب با محوریت مرحوم سیدجمال و سیدمحمد عبده ارائه کردم، این است که کلام اجتماعی را میتوان به این صورت تعریف کرد: کلام اجتماعی همان کلام است، با رویکرد یا رهیافت اجتماعی.
این رویکرد اجتماعی را میتوان از دو جهت دنبال کرد: نخست، مطالعه و تحقیق درباره واقعیات اجتماعی از منظر دانش کلام؛ دوم، بررسی مباحث کلام کلاسیک با توجه به امتداد اجتماعی آنها.
اگر بپذیریم که کلام در گذشته عمدتاً به مباحث انتزاعی، ذهنی و نظری اختصاص داشته و متکلم در فضایی ذهنی، با رقیب خود درباره مسائل نظری و بینشی بحث میکرده است، امروزه با سنخ دیگری از مباحث کلامی مواجه هستیم که در عرصه اجتماع مطرح میشوند. در این رویکرد، همان مباحث کلاسیک کلامی با توجه به حضور و امتداد آنها در عرصه اجتماع بررسی میشوند؛ به عبارت دیگر، نگاه انضمامی به مسائل و مباحث کلامی مورد توجه قرار میگیرد.
ما کلام اجتماعی را دانش مستقلی نمیدانیم که موضوع، روش و غایت خاص و مستقلی داشته باشد. این همان رویکردی است که در مباحثی مانند عرفان اجتماعی و فقه اجتماعی نیز مطرح میشود و میتوان آن را در حوزه کلام اجتماعی نیز دنبال کرد.
البته ممکن است نسبت به این تعریف نکات و ملاحظاتی وجود داشته باشد، اما هنگامی که بخواهیم تعاریف دیگر را بر منظومه فکری مرحوم علامه طباطبایی عرضه کنیم، با دشواریهایی مواجه خواهیم شد. به نظر میرسد برخی تعاریف دیگر، بحث را با چالشها و مشکلاتی همراه میکنند.
برای نمونه، اگر «کلام اجتماعی را دانشی بدانیم که عهدهدار ترسیم ساختارها، مناسبات فکری و رفتاری و الگوهای تعاملی میان انسانها در بستر جامعه بر پایه باورهای دینی است»، دستکم در تطبیق این تعریف بر اندیشه مرحوم علامه با چالشهایی مواجه میشویم. همچنین اگر جامعهشناسی دین را همان کلام اجتماعی بدانیم، مشکلات دیگری پدید میآید.
مرحوم علامه، همانگونه که در ادامه اشاره خواهم کرد، در همه مباحث حوزه دین، نگاهی اجتماعی دارد. ایشان کتابی با عنوان «روابط اجتماعی در اسلام» دارد و در آن، بهصراحت جملهای را مطرح میکند که در واقع کلیدواژه اساسی برای طرح مباحث اجتماعیات از منظر ایشان است: «اسلام در همه شئون اجتماعی است».
مرحوم علامه در این زمینه، به اخلاق اجتماعی نیز اشاره میکند. اگر آموزههای دینی را به آنچه در قالب گزارههای دینی در کتاب و سنت آمده است و افزون بر آن، به آنچه متفکران گذشته ما مطرح کردهاند، تقسیم کنیم و تقسیم سهگانه عقاید، اخلاق و احکام را بپذیریم، باید توجه کنیم که مرحوم علامه در هر سه حوزه، قائل به رویکرد و نگاه اجتماعی است.
از آنجا که عقاید، سنخ مباحث حوزه کلام را تشکیل میدهند، مرحوم علامه به مباحث کلامی با رویکرد و رهیافت اجتماعی نظر دارد. افزون بر این، میتوان امتداد اجتماعی بسیاری از آموزههای کلامی را در حوزه اندیشه ایشان شناسایی و دنبال کرد.
در اینجا باید نکته دیگری را نیز مدنظر قرار دهیم؛ مرحوم علامه، در کنار مفسر و فیلسوف بزرگی بودن، متکلم بزرگی نیز هست. ممکن است گفته شود که علامه فیلسوف است، آثار فلسفی دارد و کتابهایی همچون «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة» و «اصول فلسفه و روش رئالیسم» را تألیف کرده است؛ بنابراین، نباید همه آثار ایشان را در شمار آثار کلامی قرار داد.
اما واقعیت این است که حتی آثار فلسفی مرحوم علامه را نیز میتوان از منظر کلام مورد بررسی قرار داد و ایشان را با توجه به این آثار، متکلمی بزرگ دانست. البته مرحوم علامه در مباحث فلسفی خود از روش فلسفی استفاده میکند و نباید روش فلسفی را با روش کلامی خلط کرد.
بااینحال، در کتابهایی مانند «شیعه در اسلام»، «قرآن در اسلام»، خود تفسیر «المیزان» و آثار دیگری که ایشان دارد، با رویکرد کلامی نیز ورود پیدا میکند. همچنین در شرح و حواشیای که بر «بحارالانوار» دارد، با رهیافت کلامی و فلسفی به مباحث ورود میکند. از این جهت، در بررسی ملاحظات مرحوم علامه نسبت به دیدگاههای مرحوم علامه مجلسی نیز میتوان رویکرد و رهیافت خاص ایشان را در عرصه مباحث کلامی مشاهده کرد.
این نکته درباره تعریف کلام اجتماعی اهمیت دارد؛ زیرا هر کسی که میخواهد از منظر امام شهید، شهید صدر یا در فضای جهان عرب به موضوع کلام اجتماعی ورود پیدا کند، ابتدا باید موضع خود را درباره تعریف این مفهوم مشخص کند. در حال حاضر، تعریف دقیق و مشخصی که مورد اتفاق همگان باشد، وجود ندارد و تعاریف متعددی در این زمینه مطرح شده است.
* چرا باید منظومه فکری علامه طباطبایی را دوباره بررسی کنیم؟
مقدمه دوم بحث من به این موضوع اختصاص دارد که چرا باید به مرحوم علامه طباطبایی توجه کنیم.
درباره مرحوم علامه فراوان شنیدهایم، نوشتهاند و اساتید و بزرگان درباره ایشان سخن گفتهاند. شاگردان مستقیم ایشان، همچون مرحوم شهید مطهری، مرحوم آیتالله مصباح یزدی، حضرت آیتالله جوادی آملی، حضرت آیتالله سبحانی و دیگر متفکران ما، مطالب بسیاری درباره شخصیت و اندیشه ایشان بیان کردهاند. بااینحال، همچنان جای بحث وجود دارد و حقیقتاً مرحوم علامه ویژگیهای خاصی در عرصه فکر و اندیشه دارد که لازم است بار دیگر به آنها توجه کنیم.
وجه توجه ما به مرحوم علامه در این بحث، صرفاً به دلیل قرار داشتن در ایام سالگرد ارتحال ایشان نیست؛ بلکه ویژگیهای خاص فکری و اندیشهای ایشان ما را وامیدارد که به منظومه فکری علامه توجهی جدی داشته باشیم.
وقتی از منظومه فکری سخن میگوییم، منظورمان نگاه نظاممند و سیستماتیکی است که مرحوم علامه در حوزه دینشناسی و معرفت دینی دارد. این منظومه ظرفیت آن را دارد که بتوان بسیاری از مباحث را از آرا و اندیشههای ایشان استخراج کرد و با رویکرد اجتهادی و استنباطی به سراغ دیدگاههای ایشان رفت.
کمتر متفکری چنین ویژگیای دارد. برای مثال، مرحوم ملاصدرا ظرفیت بسیار جدیای برای طرح مباحث متعدد در حوزه نظری و عملی دارد. بسیاری از مباحث در اندیشه ایشان بهصورت صریح مطرح نشده و ممکن است تنها کلیاتی در حوزههایی مانند زیباییشناسی و هنر در آثار ایشان وجود داشته باشد؛ اما هنگامی که با یک نگاه نظاممند به اندیشه متفکری مواجه باشیم که در عرصه فکر و اندیشه از نظم و انضباط خاصی برخوردار است، میتوان حتی فلسفه هنر را نیز از دل آرا و اندیشههای شخصیتی مانند ملاصدرا استخراج کرد.
مرحوم علامه نیز دقیقاً چنین ظرفیتی دارد و میتوان بسیاری از دیدگاهها را از اندیشه و نگاه ایشان استخراج کرد.
* عقلانیت اعتدالی؛ برجستهترین ویژگی فکری علامه
یکی از ویژگیهای فکری مرحوم علامه که موجب میشود در حوزههای مختلف به اندیشه ایشان مراجعه کنیم، روشمندی ایشان در ورود به مباحث است. مرحوم علامه با رویکرد عقلگرایی اعتدالی، در واقع پرچم عقلانیت شیعی را برافراشته است.
امروز اگر بخواهیم از شخصیتهای تراز و متفکران برجسته عقلانیت شیعی نام ببریم، قطعاً یکی از این شخصیتها در عصر ما مرحوم علامه طباطبایی است و شاید بتوان گفت ایشان در این حوزه شخصیتی یگانه در دوران خود به شمار میرود.
مرحوم علامه در حوزه عقلانیت، خردورزی اعتدالی را دنبال میکند؛ اما در عین حال، شخصیتی معنوی، متعهد و ملتزم به دین، دینداری و مناسک دینی است.
جمع میان این دو ویژگی بسیار مهم است. ممکن است در نگاه نخست، کسی صرفاً با مشاهده سلوک معنوی مرحوم علامه، شخصیت ایشان را با جریانهای ایمانگرا قابل مقایسه بداند؛ درحالیکه مرحوم علامه ایمانگرایی به معنایی را که در مغربزمین مطرح است، دنبال نمیکند.
بااینحال، پایبندی ایشان به دین، شریعت و مناسک دینی بهگونهای است که با عقلانیت اعتدالی ایشان جمع میشود. در فضای فکری ما شخصیتهایی وجود داشتهاند که از چنین سبک و سلوکی برخوردار بودهاند، اما مرحوم علامه ویژگیهای خاصی در این حوزه دارد که شایسته توجه است.
* مقابله با انحرافات فکری؛ دغدغه جدی علامه در پاسداری از دین
دغدغه جدی مرحوم علامه، دینورزی و تعهد به دین است. به همین دلیل، ایشان با هرگونه انحراف فکری، اندیشهای و عملی در حوزه دینداری و دینورزی مخالفت جدی میکند.
ما یکی از وظایف امامان معصوم خود را در کنار تبیین دین و ارائه بینش صحیح از آن، مقابله با انحرافات فکری میدانیم. این مسیر را از پیامبر بزرگوار اسلام و امیرالمؤمنین(ع) تا بهویژه دوره سیدالشهدا(ع)، امام سجاد(ع) و امام حسن عسکری(ع) مشاهده میکنیم.
کار اصلی امامان معصوم ما، در کنار هدایت معنوی و تبیین صحیح دین، مقابله با تحریفات، انحرافات و خرافات بوده است. مرحوم علامه نیز دقیقاً در همین مسیر حرکت میکند.
این مسئله در بحث کلام اجتماعی نیز بسیار جدی و مهم است. مرحوم علامه با خرافات، تعصبات دینی، تحجر دینی و تحجر علمی مقابله میکند؛ اما در عین حال، رقیب فکری خود را صرفاً به جریانهای درون مذهب محدود نمیکند.
در برخی از بخشهای «المیزان» و آثار دیگر ایشان، گرایشهایی در نقد مکتب تفکیک، اخباریون و شریعتگرایان سنتی مشاهده میشود؛ اما مرحوم علامه در سطحی کلانتر و جدیتر، انحرافات فکری جهان اسلام را مورد توجه قرار میدهد.
ایشان جریانهای التقاطی دینی، جریانهای روشنفکری پیش از انقلاب، الحاد و جریانهای مارکسیستی را نیز از منظر انحرافات فکری بررسی میکند. در واقع، علامه پرچم مقابله با چنین جریانهای انحرافی را برافراشته و در پی تبیین نگاه دقیق اسلام و ارائه تفسیر صحیح از دین است.
این تبیین، خود موضوعی کلامی است و میتوان از مرحوم علامه در هر دو حوزه بینشی و کنشی، شواهد متعددی برای آن ارائه کرد.
این مسئله برای امروز ما نیز درسآموز است. برای نمونه، در عرصه مهدویت که یکی از مباحث جدی حوزه کلام به شمار میرود، میتوان از زوایای مختلفی به بحث ورود پیدا کرد. بسیاری از جریانهای فکری که امروزه در حوزههای علمیه و فضاهای تبلیغی، فرهنگی و ارشادی ما مطرح میشوند، به برخی انحرافات جزئی میپردازند؛ درحالیکه این انحرافات لزوماً اصل مهدویت را خدشهدار نمیکنند.
آنچه اهمیت دارد، توجه به نگاه دقیق به مهدویت و شناسایی انحرافات اصیلی است که اصل این اندیشه را هدف قرار دادهاند؛ همان رویکردی که مرحوم علامه، شهید مطهری، امام شهید و شهید صدر دنبال میکنند.
* جهاد فکری علامه در برابر اندیشههای وارداتی و بیگانه
در همین زمینه، تعبیر قابلتوجهی از امام شهید درباره مرحوم علامه وجود دارد. در آخرین دیداری که به مناسبت برگزاری کنگره مرحوم علامه برگزار شد، عوامل برگزارکننده که بسیاری از آنان از فضلای حوزوی بودند، در حضور ایشان شرکت کردند. این دیدار، حدود دو یا سه سال پیش برگزار شد و امام شهید تعابیر بلندی درباره شخصیت مرحوم علامه طباطبایی به کار بردند.
یکی از نکات قابل توجه در این زمینه، همان موضوعی است که میخواهم درباره نگاه مرحوم علامه به مواجهه با انحرافات فکری بیان کنم.
ایشان از «جهاد فکری کمنظیر مرحوم علامه در بحبوحه تهاجم اندیشههای وارداتی و بیگانه مارکسیسم» یاد کردند.
متأسفانه به آن نگاه و رویکردی که مرحوم علامه نسبت به غرب و مواجهه با اندیشههای غربی دارد، چندان توجه نمیشود. حتی گاهی مشاهده میکنم برخی افراد بهگونهای درباره علامه سخن میگویند که گویا ایشان نگاه مثبتی به اندیشههای متفکران مغربزمین داشته است؛ درحالیکه واقعیت اینگونه نیست.
مرحوم علامه در «المیزان» شواهد روشنی در این زمینه ارائه کرده است. برای نمونه، در جلد چهارم، صفحات ۱۶۰ تا ۱۶۶، بهصراحت به غرب مدرن توجه دارد و رویکرد استعماری غرب را مدنظر قرار میدهد. ایشان همچنین به تفکری اشاره میکند که در عصر مدرن، در مقابله با اندیشه ناب اسلامی شکل گرفته است.
اندیشه ناب اسلامی، در اینجا ناظر به همان رویکرد کلامی و تبیین دقیق دین است. در واقع، عرصه کلام اجتماعی نیز یکی از رویکردها و نگاههایی است که مرحوم علامه طباطبایی در این حوزه دنبال میکند.
مجموع این ویژگیهای فکری سبب میشود که ورود جدیتری به مباحث و منظومه فکری مرحوم علامه طباطبایی داشته باشیم.
* کلام اجتماعی در منظومه فکری علامه طباطبایی
اکنون وارد اصل بحث میشویم. موضوع اصلی، کلام اجتماعی در منظومه فکری مرحوم علامه طباطبایی است.
محورهایی که میخواهم خدمت شما ارائه کنم، از جمله مباحثی است که در حوزه کلام اجتماعی و اندیشه اجتماعی علامه طباطبایی قابلیت پیگیری دارد. اگر فرصت نشد همه این محورها را بهتفصیل بررسی کنیم، دستکم باید بدانیم که این حوزهها در اندیشه اجتماعی مرحوم علامه قابل شناسایی و پژوهش هستند.
نخست، اصل طرح مباحث اجتماعی در اسلام و نگاه علامه به مسائل اجتماعی است. سپس باید به ساحت عقاید دینی و نگاه اجتماعی مرحوم علامه به این عقاید بپردازیم.
ایشان بهصراحت در آثار خود بیان میکند که عقاید دینی دارای دو بعد فردی و اجتماعی هستند. در بیشتر آموزههایی که از منظر کلامی در اندیشه مرحوم علامه مورد بررسی قرار میگیرند، اتفاقاً ساحت اجتماعی آنها برجسته است.
برای نمونه، ایشان در بحث توحید، هم به توحید نظری و هم، مهمتر از آن، به توحید عملی با رویکرد اجتماعی میپردازد. بحث ربوبیت باریتعالی نیز در اندیشه مرحوم علامه با رویکرد اجتماعی مطرح میشود.
اتفاقاً شخصیتهای برجستهای همچون مرحوم شهید مطهری نیز در طرح اندیشه کلی اسلامی، که به دهه پنجاه و حدود سال ۱۳۵۳ مربوط میشود، به دلیل نشستن بر سر سفره علمی مرحوم علامه طباطبایی و تأثیرپذیری از نگاه ایشان، به بعد اجتماعی توحید ورود پیدا میکنند.
در آثار مرحوم علامه و همچنین در اندیشه امام شهید، فراوان با بحث توحید اجتماعی مواجه میشویم؛ اما مرحوم علامه طباطبایی بیش از دیگران به این موضوع ورود پیدا کرده است.
در مصداق عینی این بحث، میتوان به ماهیتشناسی دین و تعریفی که مرحوم علامه از دین ارائه میکند، اشاره کرد. ایشان در تعریف دین به بعد اجتماعی ماهیت آن توجه دارد که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
مسئله نیاز به دین نیز از گذشته در مباحث کلامی ما مطرح بوده است؛ اما نگاه مرحوم علامه، اگرچه متأثر از رویکرد حکما و فیلسوفانی همچون فارابی، ابنسینا، خواجه نصیر و مرحوم ملاصدراست، توسعه قابل توجهی در مباحث نیاز به دین با رویکرد اجتماعی ایجاد میکند.
قلمرو دین و توسعه آن به ابعاد اجتماعی نیز از دیگر مباحثی است که مرحوم علامه به آن توجه دارد. مهمتر از همه اینها، کارکردهایی است که ایشان برای دین قائل است؛ چه در حوزه فردی و چه، مهمتر از آن، در حوزه اجتماعی.
* آثار علامه؛ منابع اصلی برای مطالعه کلام اجتماعی
مرحوم علامه در آثار متعدد خود به این بحث ورود اساسی و جدی دارد. حتی در آثار فلسفی ایشان نیز میتوان این رویکرد را مشاهده کرد. نگاه مرحوم علامه به حوزه اخلاق نیز واجد چنین ویژگیای است و ایشان اخلاق اجتماعی را مدنظر قرار میدهد.
بااینحال، بهصورت اختصاصی، تفسیر شریف و گرانسنگ «المیزان» از مهمترین منابع برای بررسی کلام اجتماعی در اندیشه مرحوم علامه است. ایشان در جایجای این تفسیر، به مباحث اعتقادی با رویکرد اجتماعی نظر دارد.
در جلدهای متعدد المیزان، بهویژه جلدهای دوم، چهارم، پنجم، دهم و پانزدهم، میتوان این مباحث را دنبال کرد. برای نمونه، تفسیر سوره آلعمران و سوره مائده از جمله بخشهایی است که در آنها این رویکرد بهصورت جدیتر قابل مشاهده است.
علاوه بر المیزان، کتاب اختصاصی مرحوم علامه در این زمینه، «روابط اجتماعی در اسلام» است. متن اولیه این کتاب به زبان عربی بوده و آقای حجتی کرمانی آن را ترجمه کرده است. خود مرحوم علامه نیز ترجمه را ملاحظه کردهاند.
یکی از نکات قابل توجه درباره مرحوم علامه این است که اگرچه عمده آثار ایشان به زبان عربی نوشته شده، اما در فارسینویسی نیز از توانایی و مهارت بسیار بالایی برخوردار بودهاند. کتابهایی مانند «شیعه در اسلام» و «قرآن در اسلام» از جمله آثار فارسی ایشان است.
در مواردی که آثار علامه ترجمه میشد، مترجمان بزرگی این کار را بر عهده داشتند و خود ایشان نیز ترجمهها را مشاهده و با متن تطبیق میکردند. برای نمونه، تفسیر «المیزان» را مرحوم آیتالله مصباح، آیتالله مکارم شیرازی و مرحوم آقای موسوی همدانی ترجمه کردهاند. مرحوم آقای موسوی همدانی در خاطرات خود نقل میکند که در محضر علامه مینشستند و ترجمه را با ایشان بررسی میکردند.
در کتاب «روابط اجتماعی در اسلام» نیز مقدمهای وجود دارد که آقای حجتی کرمانی درباره آن توضیح داده است. ایشان نقل میکند که خدمت مرحوم علامه میرفتند و علامه یادداشتی درباره کتاب نوشتهاند که در مقدمه آن نیز آمده است. علامه تأکید کردهاند که متن ترجمهشده را دیده و ترجمه دقیق بوده است.
این موارد نشان میدهد که مرحوم علامه در این زمینه نیز با دقت و حساسیت علمی برخورد میکردهاند.
* «اسلام در همه شئون اجتماعی است»؛ کلیدواژه اندیشه اجتماعی علامه
اکنون به اصل بحث اجتماعیات و نگاه مرحوم علامه طباطبایی به آن میپردازیم.
در ابتدای بحث به جمله کلیدی مرحوم علامه اشاره کردم که در کتاب «روابط اجتماعی در اسلام» آمده است. مجموعهای که نور در قالب آثار مرحوم علامه منتشر کرده، تقریباً عمده آثار ایشان را در بر میگیرد؛ البته ممکن است برخی نوشتهها در نسخههای مختلف این مجموعه وجود نداشته باشد.
کتاب «روابط اجتماعی در اسلام» نیز در مجموعه آثار مرحوم علامه قابل دسترسی است و میتوان متن اصلی و ترجمه آن را در این مجموعه ملاحظه کرد.
تعبیر دقیق مرحوم علامه این است: «اسلام در همه شئون اجتماعی است.»
ایشان بهصورت کلی، این نگاه را در همه شئون اسلام، از اخلاق گرفته تا عبادات و دیگر حوزهها، دنبال میکند. برای نمونه، در عرصه فقه معاملات نیز بهصراحت میتوان این رویکرد را مشاهده کرد. در حوزه عبادیات نیز رویکرد اسلام اجتماعی است و این موضوع در مباحث اعتقادی نیز وجود دارد.
مرحوم علامه نگاه منظومهای و سیستماتیک دارد، مباحث ایشان به یکدیگر مرتبط هستند. مباحث کلامی ایشان با فلسفه ارتباط دارد و مباحث فلسفی ایشان نیز با مباحث کلامی پیوند خورده است.
مرحوم علامه کلیدواژههایی در اندیشه خود دارد که اگر آنها را بهدرستی شناسایی کنیم، میتوانیم ارتباط میان بخشهای مختلف اندیشه ایشان را بهتر درک کنیم.
یکی از این مباحث، موضوع فطرت و فطریات از دیدگاه مرحوم علامه است.
* فطرت و دین؛ پیوند میان شریعت وحیانی و ساختار وجودی انسان
مرحوم علامه به امور فطری اعتقاد دارد. ایشان در کنار دین وحیانی، به دین فطری نیز قائل است و همانگونه که در ادامه خواهیم گفت، در اندیشه ایشان میان دین وحیانی و دین فطری، تطبیق، تناظر و تلازم وجود دارد.
این موضوع در همه مباحث ایشان قابل مشاهده است.
اگر دین الهی یا دین وحیانی را همان دینی بدانیم که در قالب متن مقدس عرضه شده و آن چیزی است که بر پیامبر اکرم(ص) وحی شده و در قالب قرآن کریم به ما ارائه شده است و تبیین آن نیز از سوی معصومان(ع) صورت گرفته، با مفهوم دین وحیانی مواجه هستیم.
برای نمونه، دین وحیانی مسئلهای مانند حجاب را بهعنوان یک ضرورت و امر لازم دینی مطرح میکند. مرحوم علامه همین مسئله را به دین فطری ارتباط میدهد و حجاب را مقولهای فطری میداند.
بنابراین، ایشان تلازم میان شریعت و امور فطری را بهصورت جدی دنبال میکند.
یکی دیگر از مباحث مرتبط با این موضوع، اجتماعی بودن انسان است. مرحوم علامه اجتماعی بودن انسان و گرایش او به سمت اجتماع را امری فطری میداند. از نظر ایشان، هر فرد انسانی بهصورت طبیعی به سمت اجتماعی شدن حرکت میکند.
* اجتماعی بودن انسان؛ امری فطری و دروننهادی
شاید در مطالعات مربوط به انسانشناسی دیده باشید که متفکران مختلف، رویکردهای متفاوتی درباره ماهیت اجتماعی انسان مطرح کردهاند.
برخی از متفکران اصیل ما، مانند فارابی، ابنسینا، مرحوم خواجه نصیر و خود مرحوم ملاصدرا، انسان را «مدنی بالطبع» میدانند. این دیدگاه مبتنی بر رویکردی است که ارسطو و حتی شاید افلاطون مطرح کردهاند و در فضای جهان اسلام نیز در آثار متفکران ما دنبال شده است.
برخی دیگر، انسان را «مدنی بالاضطرار» دانستهاند؛ اما مرحوم علامه تعبیر «مدنی بالاستخدام» را مطرح میکند.
ایشان بحث استخدام را هم در «المیزان»، هم در «اصول فلسفه و روش رئالیسم» و هم در دیگر آثار خود مطرح کرده است و میتوان این بحث را در آثار مختلف ایشان دنبال کرد.
مرحوم علامه این نیاز فطری را صرفاً یک میل غریزی نمیداند، بلکه آن را امری دروننهادی میشمارد که از سوی خداوند در وجود انسان به ودیعه گذاشته شده است. این نیاز به شکوفایی احتیاج دارد و دین وحیانی زمینه شکوفایی آن را فراهم میکند.
حتی اگر دین وحیانی نیز عرضه نشود، کلیاتی از این امور در وجود انسان باقی میماند. در همین زمینه، مرحوم علامه بحث حجت باطنی را مطرح میکند.
عقل انسانها بهصورت کلی هیچگاه تعطیل نمیشود. مرحوم علامه ذیل آیاتی که درباره قفل شدن قلبها مطرح شده است، توضیح میدهد که مسیر معرفت ممکن است به انحراف کشیده شود و گناه بر معرفت انسان تأثیر بگذارد و تا حدودی به آن آسیب برساند؛ اما معرفت بهطور مطلق تعطیل نمیشود.
دلیل این مسئله آن است که معرفت، حجت خداوند و امری فطری است. خداوند همین امر فطری را در وجود ما قرار داده و در قیامت نیز بر اساس آن از ما بازخواست خواهد کرد. حتی اگر پیامبری برای فردی مبعوث نشده باشد، او دارای حجت باطنی بوده است.
از این جهت، امور فطری در وجود انسان جایگاه اساسی دارند.
* هویت اجتماعی؛ فراتر از هویت فردی انسان
مرحوم علامه درباره اجتماع معتقد است همانگونه که ما هویت فردی داریم و هر یک از ما دارای تشخص فردی هستیم، در کنار این هویت، هویت مستقلی نیز به نام هویت اجتماعی شکل میگیرد.
این هویت اجتماعی بر اساس قواعدی که مرحوم علامه مطرح میکند، از شکلگیری اجتماع پدید میآید و در کنار هویت فردی قرار میگیرد.
میدانیم که مرحوم علامه و به تبع ایشان مرحوم استاد شهید مطهری، به اصالت توأمان فرد و جامعه قائل هستند. این دیدگاه دقیقاً در نقطه مقابل دیدگاه حضرت آیتالله مصباح قرار دارد. خود آیتالله مصباح نیز در کتاب «جامعه و تاریخ از نگاه قرآن» به دیدگاه مرحوم علامه اشاره و نقدهایی را مطرح کرده است.
مرحوم علامه برای جامعه هویت مستقلی قائل است و به آیاتی از قرآن کریم استناد میکند که بهصراحت وجود اجل برای جامعه را مطرح میکنند.
ایشان مفاهیمی مانند کتاب را که در قیامت عرضه میشود و بر گردن انسانها آویخته خواهد شد، تنها به فرد نسبت نمیدهد، بلکه آن را به جامعه نیز نسبت میدهد.
همچنین شعور، طاعت و معصیت را نیز به جامعه نسبت میدهد.
آیات متعددی از قرآن کریم در این زمینه وجود دارد که از جمله آنها میتوان به آیات ۳۴ و ۳۸ سوره اعراف، آیه ۵ سوره انعام، آیه ۲۸ سوره غافر، آیه ۱۵ سوره جاثیه و آیاتی از سوره شعرا اشاره کرد.
بنابراین، مرحوم علامه برای جامعه هویت و شخصیت مستقلی قائل است و این مسئله را با استناد به شواهد قرآنی توضیح میدهد.
* اسلام؛ دینی با هویت اجتماعی و بنیان مبتنی بر اجتماع
مرحوم علامه در این زمینه میان اسلام و دیگر ادیان نیز تفاوت قائل است و معتقد است تنها دینی که تمام هویت آن دارای بعد اجتماعی است، اسلام است. در واقع، بنیان دین اسلام بر اجتماع گذاشته شده است.
ایشان این موضوع را هم در «المیزان» و هم در کتاب «روابط اجتماعی در اسلام» مطرح میکند و برای آن به آیات قرآن کریم استناد میکند.
از جمله میتوان به آیات سوره انعام و آیه ۱۵۳ اشاره کرد که در آنها بر صراط مستقیم، پیروی از راه الهی و پرهیز از تفرقه تأکید شده است. همچنین آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» در همین زمینه قابل توجه است.
از این جهت، مرحوم علامه برای دین اسلام بعد اجتماعی ویژهای قائل است و تمایز اسلام با سایر ادیان را نیز از این منظر مورد توجه قرار میدهد.
* دینشناسی از منظر علامه؛ از تعریف دین تا ماهیت اجتماعی آن
اکنون از همین نقطه میتوان وارد تحلیل و بررسی نگاه مرحوم علامه به دین شد.
مرحوم علامه در «المیزان» چندین تعریف از دین ارائه میکند. ایشان در یک تعریف عام، هرگونه روش و سلوک زندگی را دین میداند. قرآن کریم نیز از این معنا استفاده کرده و هر روش زندگی را در معنایی عام، دین نامیده است.
انسان در روش زندگی خود دارای بعد اجتماعی نیز هست؛ بنابراین، سلوک اجتماعی نیز میتواند در این تعریف از دین قرار گیرد.
همانگونه که ادیان باطل، ملتها و نحلههای منحرف نیز سلوک اجتماعی خود را دین مینامند، در این معنا، آن سلوک اجتماعی نیز دین محسوب میشود.
اما مرحوم علامه در کنار این تعریف عام، تعریف اختصاصی خود را از دین وحیانی و دین الهی ارائه میکند. ایشان در «المیزان» چند تعریف در این زمینه دارد که یکی از آنها بهصورت مشخص به بعد اجتماعی دین توجه میکند.
* تعریف دین وحیانی؛ مجموعهای از معارف و قوانین اجتماعی
مرحوم علامه در جلد اول «المیزان»، صفحه ۴۲۴، تعریفی از دین ارائه میکند که در آن بهصراحت به بعد اجتماعی دین اشاره شده است.
در متن عربی این تعریف آمده است که ترجمهاش آن است که دین الهی مجموعهای از معارف مربوط به مبدأ و معاد و قوانین اجتماعی، از عبادات و معاملات، و نیز مجموعهای از اخبار است که از طریق وحی و نبوت به بشر رسیده است.
مرحوم علامه در این تعریف، بهصراحت از قوانین اجتماعی سخن میگوید و بعد اجتماعی را در ماهیت دین وحیانی مورد توجه قرار میدهد.
* دین فطری؛ مجموعهای از اعتقادات و اعمال هماهنگ با سرشت انسان
در کنار دین وحیانی، همانگونه که اشاره شد، مرحوم علامه به دین فطری نیز توجه دارد.
ایشان در دو بخش از «المیزان»، از جمله جلد هفتم، صفحه ۷۸ و جلد چهارم، صفحه ۲۲۴، بهصورت مستقیم به دین فطری اشاره میکند و از تعبیر «دین الفطرة» استفاده میکند.
مرحوم علامه در تعریف دین فطری میگوید این دین عبارت است از مجموعه اعتقادات و اعمالی که فطرت انسان و خلقت او، با توجه به استعدادها و امکاناتی که در وجودش قرار داده شده، به سوی آن گرایش پیدا میکند.
دعوت دین وحیانی بهصورت آشکار و از طریق وحی الهی به انسان ارائه میشود؛ اما در دین فطری، همین فطرت درونی انسان است که او را به سمت دین الهی فرامیخواند.
بنابراین، مرحوم علامه بهصراحت معتقد است آن چیزی که از سوی خداوند تشریع شده، یعنی دین وحیانی، با دین فطری تلازم و تناظر دارد و میان این دو هیچ منافاتی وجود ندارد.
ایشان تعبیری دارد که بر اساس آن، دین فطری حتی در وجود کفار نیز وجود دارد. انسان مرتد نیز از این سرمایه فطری برخوردار است. دین فطری سرمایهای است که در وجود همه انسانها، حتی کفار، قرار دارد و نفس ساده و بیپیرایه انسان آن را الهام میکند. البته ممکن است پوششی بر این فطرت قرار گیرد.
در اینجا میتوان به دیدگاه برخی متفکران، از جمله حضرت امام خمینی(ره)، اشاره کرد. البته این بحث ابتدا در آثار مرحوم شاهآبادی، استاد حضرت امام، در موضوع فطرت مطرح شده و سپس حضرت امام دیدگاه استاد خود را بسط داده است.
حضرت امام از فطرت مخموره سخن میگوید؛ یعنی فطرتی که ممکن است تحت تأثیر عوامل مختلف پوشیده شود. در واقع، لایههای بعدی و حیوانی وجود انسان میتوانند این فطرت را بپوشانند.
بنابراین، دین فطری در وجود انسان باقی است و با دین وحیانی تناقضی ندارد.
از این جهت، همانگونه که در دین وحیانی به بعد اجتماعی توجه کردیم، در دین فطری نیز گفتیم که انسان از نظر فطری به سمت اجتماع گرایش دارد.
* نیاز به دین؛ از استخدام و تعارض منافع تا ضرورت قانون الهی
در اینجا بحث دیگری از مرحوم علامه مطرح میشود که دقیقاً با مباحث مرحوم فارابی ارتباط دارد و ابنسینا نیز همان بحث را مطرح کرده است. مرحوم خواجه نصیر و مرحوم ملاصدرا نیز به این موضوع پرداختهاند.
انسان در آغاز ممکن است زندگی فردی داشته باشد، اما بهتدریج نیازهای اجتماعی در وجود او آشکار میشود. این نیازها، چون ریشه فطری دارند، بهصورت طبیعی انسان را به سمت جمع و اجتماع سوق میدهند.
مرحوم علامه در ذیل آیاتی که درباره نحوه خلقت انسان سخن میگویند، به این مسئله اشاره میکند.
برای نمونه، نیاز به جنس مخالف، نیازی فطری است که در وجود انسان قرار داده شده و نخستین اجتماع، یعنی اجتماع خانوادگی، بر همین اساس شکل میگیرد. سپس با تولد فرزندان، این اجتماع گسترش مییابد و جامعه شکل میگیرد.
از سوی دیگر، انسان بهصورت فطری تمایل دارد هر چیزی را برای خود طلب کند. او میخواهد مالکیت دیگری را به دست آورد و به آنچه خود دارد بسنده نمیکند. حتی اگر دو یا سه مورد نیز در اختیار داشته باشد، باز هم ممکن است به دنبال دستیابی به موارد بیشتری باشد.
این میل به تملک و توسعه خواستهها، به شکلی نامتناهی در وجود انسان وجود دارد و او تمایل دارد همه چیز را به سمت خود جذب کند.
در نتیجه، نزاع و درگیری شکل میگیرد و جامعه با هرجومرج مواجه میشود. در چنین شرایطی، نیاز به قانون و برنامهای برای تنظیم روابط اجتماعی پدید میآید.
مرحوم علامه مسئله دین و نیاز به آن را با همین مقوله پیوند میدهد. در واقع، نیاز به شریعت برای حل این تعارضها و سامان دادن به زندگی اجتماعی انسان ضرورت پیدا میکند.
این دیدگاه مبتنی بر همان نگاهی است که مرحوم علامه در بحث اعتبارات مطرح میکند. ایشان شریعت را نیز از سنخ جعل الهی و اعتباراتی میداند که شارع برای زندگی دنیوی بشر در نظر گرفته است.
به بیان دیگر، شارع اموری را جعل و تشریع میکند تا نظم و سامان لازم در زندگی انسان برقرار شود.
از آنجا که زندگی انسان قرار است به سعادت ابدی پیوند بخورد، این نظم اجتماعی نیز باید در مسیر سعادت ابدی انسان قرار گیرد.
اگر مسئله ابدیت و معاد مطرح نبود، شاید نیازی به دین وحیانی نیز وجود نداشت و میتوانستیم زندگی انسان را در حد یک زندگی حیوانی تصور کنیم؛ اما چون زندگی بشر قرار است در قالب ابدیت ادامه پیدا کند، دین ضرورت پیدا میکند.
در این زمینه، تعبیری از مرحوم آیتالله امینی وجود دارد که بارها از ایشان شنیدهایم. ایشان میفرمودند: «ابد در پیش داریم.»
اگر انسان به ابدیت خود فکر کند، بسیاری از مسائل برای او تغییر میکند. واقعیت این است که ما گاهی ابدیت خود را فراموش میکنیم؛ درحالیکه قرار است زندگی ما در جای دیگری ادامه پیدا کند.
بنابراین، زندگی دنیوی ما و تجهیزات فطری انسان، ناظر به ابدیت ساماندهی شدهاند و دین وحیانی نیز برای سامان دادن به سعادت انسان در مسیر ابدیت تشریع شده است.
در «المیزان» نیز میتوان بحث سیرورت و حرکت انسان به سوی مقصد نهایی را در همین چارچوب دنبال کرد.
بر این اساس، مرحوم علامه بهصراحت میان نیاز به شریعت و بعد فطری انسان ارتباط برقرار میکند.
* ربوبیت الهی و ضرورت تنظیم زندگی اجتماعی
مرحوم علامه در «المیزان» این بحث را به مسئله مالکیت نیز ارتباط میدهد.
در نگاه مرحوم علامه، همه مسائل با توحید ارتباط دارند. ایشان توحید ربوبی را مطرح میکند و در ادامه به توحید مالکی میپردازد که ناظر به تدبیر مدبرانه خداوند در سراسر هستی است.
ربوبیت در اندیشه مرحوم علامه دو ساحت دارد: ساحت تکوین و ساحت تشریع.
ربوبیت تکوینی همان هدایت عامه است که همه موجودات از آن برخوردارند. آیه «الَّذِی أَعْطَیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَیٰ» در همین زمینه قابل توجه است. همه موجودات از هدایت الهی برخوردارند و نظام آفرینش نیز بر اساس همین ربوبیت و هدایت الهی شکل گرفته است.
اما در بعد تشریعی، مرحوم علامه به قانونگذاری شارع توجه میکند. شارع قانونگذاری کرده است و ما باید بر اساس این قانون الهی، نظم اجتماعی خود را سامان دهیم.
بنابراین، در حوزه اجتماع نیز گریزی از پذیرش قانون الهی و حرکت در مسیر آن نداریم.
مرحوم علامه در کتاب «روابط اجتماعی در اسلام» نیز به همین مسئله اشاره میکند.
* حاکمیت الهی؛ راهکار ساماندهی ارادههای پراکنده اجتماعی
در اینجا به تعبیری از مرحوم علامه در «المیزان» اشاره میکنم که برای پاسخ به برخی برداشتهای نادرست درباره دیدگاه ایشان اهمیت دارد.
گاهی در درسها و مباحث خود اشاره کردهام که نسبت نادرستی به علامه داده شده و گفتهاند ایشان با حاکمیت در عصر غیبت و حکومت در زمان غیبت مخالف بوده است. در این زمینه، جملهای نیز از مرحوم علامه نقل میکنند؛ درحالیکه پاسخهای متعددی به این برداشت داده شده است.
از جمله شواهدی که میتوان در این زمینه به آن استناد کرد، مباحث مرحوم علامه در «المیزان» درباره بعد اجتماعی اسلام و نقد حاکمیت غیرالهی است.
ایشان مسئله حاکمیت الهی را از زمان حضور معصوم(ع) تا زمان ما و حتی تا آیندهای که زمان آن را نمیدانیم، مورد توجه قرار میدهد.
بر اساس نگاه مرحوم علامه، حاکمیت خداوند بهعنوان یگانه قدرتی که فراتر از امیال شخصی و منافع گروهی قرار دارد، تنها مسیری است که میتواند ارادههای پراکنده را ذیل یک قانون حکیمانه به وحدت استکمالی برساند.
این نکته در حوزه نیاز به دین و ضرورت شریعت اهمیت فراوانی دارد و نشان میدهد که مرحوم علامه برای حاکمیت الهی در ساماندهی زندگی اجتماعی جایگاه ویژهای قائل است.
* قلمرو دین؛ پاسخگویی به همه نیازهای هدایتی انسان
از همین مباحث میتوان دیدگاه مرحوم علامه درباره قلمرو دین را نیز به دست آورد.
افزون بر این، ایشان بهصراحت در «المیزان» قلمرو و گستره دین را دربرگیرنده همه ابعاد مسیر هدایتی بشر میداند. هر آنچه برای هدایت انسان ضرورت داشته باشد، دین باید به آن ورود پیدا کند.
البته مرحوم علامه در «المیزان» و کتاب «روابط اجتماعی در اسلام»، در بحث جامعیت و جهانشمولی اسلام، تصریح میکند که همه احکام اسلام بهصورت جزئی در شریعت بیان نشدهاند و اساساً لازم نبوده است که همه جزئیات مطرح شوند.
این مسئله با اصل ثابت و متغیر ارتباط دارد. مرحوم شهید مطهری نیز دقیقاً همین بحث را در کتاب «اسلام و مقتضیات زمان» مطرح کرده است.
مرحوم شهید مطهری از شاگردان حضرت امام راحل و مرحوم علامه است. ایشان از جهت فقهی و اصولی شاگرد مرحوم حضرت امام بوده و از جهت فلسفی نیز از محضر ایشان بهره برده است؛ همچنین از شاگردان مرحوم علامه طباطبایی به شمار میرود.
همین بحث را در اندیشه حضرت امام و مرحوم علامه نیز مشاهده میکنیم. مرحوم علامه در بخشهای مختلف «المیزان» به اصل ثابت و متغیر در اسلام اشاره میکند.
مقاله معروف ایشان پس از رحلت حضرت آیتالله بروجردی با عنوان «زعامت و مرجعیت در اسلام» نیز دقیقاً به همین مسئله ثابت و متغیر میپردازد.
اسلام همه امور را بهصورت کلی بیان کرده است و برای پاسخگویی به مسائل متغیر، باید از روش اجتهادی استفاده کرد تا بتوان از دل اصول ثابت، پاسخ مسائل متغیر را استخراج کرد.
بنابراین، مرحوم علامه قلمرو دین را با توجه به نیازهای هدایتی انسان و در چارچوب همین اصل ثابت و متغیر مورد توجه قرار میدهد.
* کارکردهای دین در اندیشه علامه؛ از اصلاح زندگی فردی تا ساماندهی جامعه
آخرین بحثی که میخواهم به آن اشاره کنم، مسئله مهم کارکردهای دین از منظر مرحوم علامه طباطبایی است.
ایشان در بخشهای مختلف تفسیر «المیزان» به کارکردهای دین اشاره کرده است. برای نمونه، در ذیل آیه ۲۱۳ سوره بقره، یعنی آیه معروف «کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ»، بحث بسیار قابل توجهی را مطرح میکند.
مرحوم علامه در این بخش، یکی از تعاریف خود از دین را نیز ارائه میدهد و دین وحیانی را روشی خاص در زندگی میداند که صلاح زندگی دنیوی و اخروی انسان را تأمین میکند.
بنابراین، دین هم ناظر به کمال اخروی انسان است و هم به بعد مادی زندگی او توجه دارد.
وقتی چنین دینی مطرح میشود، ناگزیر باید روشی در شریعت خود برگزیند تا قوانینی را برای اداره زندگی انسان و تأمین نیازهای معاش او، به اندازه ضرورت، ارائه کند.
در اینجا باید بحث علم و دین را نیز در اندیشه مرحوم علامه مورد توجه قرار دهیم. مرحوم شهید مطهری در نقل دیدگاه علامه اشاره میکند که علم، تلاش بشری برای شناخت امور و توسعه زندگی انسان است.
قرار نیست دین در همه حوزهها و عرصههای زندگی مادی بهصورت مستقیم ورود پیدا کند؛ بلکه آنچه به بعد هدایتی انسان مربوط میشود، در قلمرو دین قرار دارد.
این نکته در بحث علوم انسانی اسلامی نیز اهمیت دارد. اگرچه مرحوم علامه با عنوان امروزی علوم انسانی اسلامی بحث نکرده است، اما با توجه به نگاه منظومهای و سیستماتیک ایشان، میتوان این مباحث را از اندیشه ایشان استخراج کرد.
تقریباً میتوان گفت رویکردی که مرحوم آیتالله مصباح در حوزه علوم انسانی اسلامی دنبال میکند، با توجه به همین نگاهی که از مرحوم علامه طباطبایی قابل استخراج است، قابل بررسی خواهد بود.
* چهار کارکرد اساسی دین در تفسیر آیه ۲۱۳ سوره بقره
مرحوم علامه از آیه ۲۱۳ سوره بقره، دستکم چهار کارکرد برای دین مطرح میکند.
نخست، تأمین صلاح زندگی دنیوی انسان است که میتوان آن را کارکرد اجتماعی دین دانست.
دوم، رفع اختلافات است. آیه قرآن کریم نیز به این مسئله اشاره میکند که پیامبران برای رفع اختلافات میان مردم مبعوث شدهاند.
البته مرحوم علامه در این زمینه توضیح میدهد که این اختلافات دقیقاً ناظر به چه موضوعاتی هستند. آیا صرفاً اختلافاتی را در بر میگیرند که ناشی از امور فطری انسان است یا فراتر از آن، اختلافات غیر فطری را نیز شامل میشوند؟
ایشان توضیح میدهد که دین رافع اختلافات است؛ هم در امور فطری و هم در امور غیر فطری.
سوم، تأمین تمام قوانینی است که برای اداره زندگی مادی بشر و رفع نیازهای او ضرورت دارند.
چهارم، فراهم کردن زمینه دستیابی انسان به کمال نهایی است؛ کمالی که انسان باید آن را دنبال کند و مسیر دستیابی به آن از همین زندگی دنیوی میگذرد.
مرحوم علامه این چهار کارکرد را ذیل آیه ۲۱۳ سوره بقره مورد توجه قرار میدهد.
* کارکردهای فردی دین؛ از اصلاح نگرش تا سلامت روان و جسم
البته مرحوم علامه در آیات فراوان دیگری از «المیزان» نیز به کارکردهای فردی و اجتماعی دین توجه داشته است.
در حوزه فردی، ایشان برای دین کارکردهای متعددی قائل است.
یکی از این کارکردها، کارکرد نگرشی دین است؛ به این معنا که دین وظیفه دارد بینشهای انسان را در عرصه هستیشناسی تصحیح کند.
کارکرد دیگر، کارکرد اخلاقی و تربیتی دین است. دین در حوزه اخلاق و تربیت انسان نقش اساسی دارد.
همچنین مرحوم علامه به کارکردهای دین در حوزه روان و جسم انسان نیز توجه میکند. امروزه میتوان این مباحث را در چارچوب سلامت روانی و بهداشت روانی مورد بررسی قرار داد.
دین در حوزه سلامت جسم و روان نیز برنامههایی دارد که میتوان آنها را از جمله کارکردهای فردی دین دانست.
البته حتی در همین کارکردهای فردی نیز نگاه اجتماعی مرحوم علامه قابل مشاهده است؛ زیرا فرد همواره در ارتباط با دیگری قرار دارد. دیگری نیز تنها انسان نیست، بلکه محیط و دیگر موجودات را نیز در بر میگیرد.
مرحوم علامه در بخشهای مختلف آثار خود به ارتباط انسان با محیط اشاره دارد. بنابراین، فرد در ارتباط با محیط غیرانسانی نیز قرار میگیرد و این ارتباط در نگاه ایشان مورد توجه است.
* کارکردهای اجتماعی دین؛ وحدت، انسجام و اصلاح جامعه
در کنار کارکردهای فردی، مرحوم علامه بهصورت اختصاصی به کارکردهای اجتماعی دین نیز توجه دارد.
اگر بخواهیم این بحث را بهصورت کلان مطرح کنیم، باید بگوییم یکی از مهمترین کارکردهای دین، اصلاح جامعه است. دین برای اصلاح جامعه برنامههای اساسی و جدی دارد و مرحوم علامه در بخشهای مختلف «المیزان» به این موضوع اشاره کرده است.
* وحدت و همبستگی اجتماعی؛ یکی از مهمترین کارکردهای دین
یکی از کارکردهای مهمی که مرحوم علامه برای دین برمیشمارد، وحدت و انسجام اجتماعی و ایجاد همبستگی میان افراد جامعه است.
ایشان معتقد است که اختلافات اجتماعی همواره ممکن است شکل بگیرند و آنچه میتواند این اختلافات را برطرف کند، دین است.
دین با تنظیم زندگی اجتماعی و ارائه قوانین لازم، زمینه وحدت و انسجام را فراهم میکند. همانگونه که در ذیل آیه ۲۱۳ سوره بقره اشاره شد، یکی از کارکردهای دین، رفع اختلافات و ساماندهی روابط اجتماعی است.
مرحوم علامه در بخشهای دیگری از «المیزان» نیز به همین مسئله پرداخته است.
* نقش دین در معنابخشی به تمدن و فرهنگ
یکی دیگر از مباحث مهم مرحوم علامه، مواجهه با تمدنها و فرهنگهاست.
ایشان در این زمینه اشاره میکند که تمدنهای بشری حتی بدون حضور دین نیز شکل گرفتهاند. انسانها در گذشته تمدنهایی داشتهاند و امروزه نیز نمونهای مانند تمدن غرب را میتوان مشاهده کرد.
اما آنچه دین به تمدن و فرهنگ ارائه میکند، معنابخشی به آنهاست.
این مسئله را میتوان یکی از کارکردهای اجتماعی دین در عرصه تمدن و فرهنگ دانست؛ زیرا این معنابخشی با امر غیر دینی محقق نمیشود.
برای شکلگیری نظم اجتماعی در عرصه تمدنی، دین نقش ویژهای دارد.
البته مرحوم علامه بهصورت مستقیم و با عنوانی مانند تمدن نوین اسلامی یا احیای تمدن، آنگونه که برخی احیاگران در نهضتهای دو سده اخیر مطرح میکردند، بحث نکرده است.
برای نمونه، شهید مطهری در کتاب «نهضتهای یکصد ساله اخیر» به شخصیتهایی مانند مرحوم سیدجمال و عبده اشاره میکند و در فضای جهان تشیع نیز برخی شخصیتها را مورد توجه قرار میدهد.
مرحوم علامه با همین عنوان وارد بحث نشده است؛ اما با توجه به نگاه منظومهای ایشان، میتوان از مباحثی که درباره تمدن و فرهنگ مطرح کرده و نیز نقد تمدنهای دیگر، مانند تمدن جدید غرب و تمدنهای گذشته، بحث نقش دین در پویایی تمدن و فرهنگ را استخراج کرد.
از همین مسیر میتوان به موضوع تمدن نوین اسلامی نیز ورود پیدا کرد و این بحث را در چارچوب اندیشه مرحوم علامه دنبال کرد.
* جمعبندی؛ علامه طباطبایی و ظرفیت گسترده اندیشه اجتماعی در دینشناسی
در جمعبندی بحث باید گفت با توجه به مباحثی که مرحوم علامه طباطبایی در تحلیل دین و دینشناسی ارائه کرده است، از تعریف دین گرفته تا مسئله نیاز به دین، قلمرو دین و کارکردهای آن، در جایجای این مباحث، رنگوبوی اجتماعی و نگاه اجتماعی به مسائل دینی مشاهده میشود.
اتفاقاً در منظومه فکری مرحوم علامه، آنقدر که اجتماعیات در حوزه دینشناسی ایشان برجسته است، بعد فردی و نگاههای انتزاعی کمتر خود را نشان میدهد.
مرحوم علامه در هیچیک از آثار خود کتاب مستقلی با عنوان کلام اسلامی ننوشته است؛ اما به مباحث اعتقادی با رویکرد کلامی ورود جدی دارد و میتوان آثار ایشان را از این منظر بررسی کرد.
در مباحث کلامی، بزرگانی همچون مرحوم خواجه نصیر طوسی نیز به موضوعات اجتماعی پرداختهاند. برای نمونه، ایشان در بحث ضرورت دین و ضرورت بعثت انبیا، مباحثی را مطرح کرده است که میتوان ابعاد اجتماعی آنها را شناسایی کرد.
اما میزان ورود مرحوم علامه به این سنخ از مباحث و توجه ایشان به ابعاد اجتماعی دین، بسیار قابل توجه است. ایشان کمتر به مباحث نظری و انتزاعی صرف بسنده کرده و در بسیاری از مباحث، امتداد اجتماعی آموزههای دینی را مورد توجه قرار داده است.
از این جهت، حقیقتاً جای پژوهش و کار علمی بیشتری وجود دارد و میتوان مرحوم علامه طباطبایی را با همان تعریفی که در ابتدای بحث از کلام اجتماعی ارائه کردم، یکی از پیشگامان عرصه کلام اجتماعی دانست.
در پایان، مجدداً از اینکه موجب تصدیع خاطر عزیزان حاضر در جلسه و افرادی شدم که بهصورت برخط این بحث را دنبال میکنند، عذرخواهی میکنم.
امیدوارم توانسته باشیم بهانهای برای یاد و نام مرحوم علامه طباطبایی فراهم کنیم و یادبودی از این شخصیت بزرگ داشته باشیم.
انشاءالله همه ما قدردان سفره علمی این بزرگان باشیم. فردا نیز باید به یاد مرحوم علامه جعفری، سالگرد ایشان را گرامی بداریم.
این بزرگان حقیقتاً میراث اصیل فکری و علمی ما محسوب میشوند. آنان پرچم دین وحیانی و نگاه اصیل دینی را برافراشتهاند و امیدواریم ما نیز ادامهدهنده مسیر این متفکران بزرگ باشیم.
انتهای پیام/










نظر شما